Ο Βασίλης Αγγελόπουλος γράφει στο Mad in Greece για τη νέα έκδοση «Πρακτικές Φροντίδας του Ψυχικού Πόνου μέσα και πέρα από το Ίδρυμα: Κείμενα πάνω στο Κίνημα της Θεσμικής Ψυχοθεραπείας» (ομάδα Lαλοπ, 2026).
Ένα μήνα μετά την έκδοση της «Πολιτικής Ιστορίας της Ψυχανάλυσης» του Florent Gabarron-Garcia (εκδόσεις πότλατς) τη σκυτάλη πήραν οι «Πρακτικές Φροντίδας του Ψυχικού Πόνου μέσα και πέρα από το Ίδρυμα: Κείμενα πάνω στο Κίνημα της Θεσμικής Ψυχοθεραπείας» από την ομάδα Lαλοπ, αναζωπυρώνοντας τη συζήτηση για μια άλλου τύπου ψυχιατρική φροντίδα και ψυχανάλυση/ψυχοθεραπεία, τόσο για το πεδίο όσο και για τις ελληνικές εκδόσεις και βιβλιογραφία.
Ως μια απεδαφικοποιημένη συναρμολόγηση, αντί καθορισμένων ταυτοτήτων, η ομάδα των επιμελητών και μεταφραστών με το όνομα Lαλοπ επιλέγει και παραδίδει ένα συλλογικό έργο αναφορικά με τη θεσμική ψυχοθεραπεία, εστιάζοντας στην κλινικοπολιτική πρακτική του Καταλανού ψυχιάτρου και ψυχαναλυτή François Tosquelles, την οποία εφάρμοσε στο ψυχιατρικό νοσοκομείο του Saint-Alban-sur-Limagnole στη Lozère της κεντρικής Γαλλίας, όταν στις 6 Ιανουαρίου του 1940 διωγμένος στο πλαίσιο της Retirada ανέλαβε χρέη. Ο ίδιος, αντιμέτωπος με τις ασυλικές και επισφαλείς συνθήκες διαβίωσης των ασθενών, μεσολαβεί στον ριζικό μετασχηματισμό του ιδρύματος αναστοχαζόμενος μια άλλη πρακτική, θέτοντας τη θεμελιώδη ερώτηση των θεσμικών: «Τι στο καλό κάνω εδώ;» ή «Τι ρόλο βαράω εδώ;». Αυτή η δύσκολα μεταφράσιμη επερώτηση του Jean Oury στα γαλλικά «Qu’est-ce que je fous là?» με λογοπαίγνιο μεταξύ του fous (κάνω) και του fou (τρελός) έκανε και την παρούσα ομάδα επιμελητών να αναρωτηθεί μαζί τους «γιατί βγάζουμε αυτό το βιβλίο τώρα» (Gabarron-Garcia, 2026· Lαλοπ, 2026: 12). Πράγματι, το παρόν εγχείρημα κρατά τον διάλογο ανοιχτό. Δηλαδή, απέναντι στην κυρίαρχη/δυναστική αθεωρητική ψυχιατρική υπάρχει πάντοτε η δυνατότητα για τη διάνοιξη γραμμών φυγής προς μία απελευθερωτική απεδαφικοποιημένη θεραπεύουσα φροντίδα. Αυτό, ακριβώς, γίνεται εμφανές στα παραδείγματα των μεταφρασμένων κειμένων του βιβλίου.
Το πρώτο κείμενο του Jean Ladraille μεταφέρει τις συνθήκες νοσηλείας των ψυχικά ασθενών στην κατεχόμενη Γαλλία υπό το συνεργαζόμενο με τους Ναζί καθεστώς του Vichy, όπου ως «άχρηστα στόματα» αφέθηκαν στην Ήπια Εξόντωση (Extermination Douce) των 40.000-45.000 νεκρών (Ladraille, 2026: 22). Πολλοί από εκείνους απλά παρέμεναν καθηλωμένοι υπό το κρύο και το λιμό έως ότου να πεθάνουν (Chapireau, 2009). Αυτού του είδους η νεκροπολιτική αποφεύχθηκε στο Saint Alban με τον Tosquelles να «επινοεί» φυματικούς, ώστε να αυξάνονται οι μερίδες των ασθενών λόγω της υπερσίτισης για τη θεραπεία της φυματίωσης. Οι πρακτικές υποστήριξης του Καταλανού ψυχιάτρου δεν περιορίστηκαν στους νοσηλευόμενους, αλλά το νοσοκομείο έγινε ορμητήριο αντίστασης και σταθμός πρώτων βοηθειών για τους κατοίκους της κοινότητας. Αργότερα, εντάθηκαν οι εν λόγω παρεμβάσεις με την εφαρμογή διαφόρων ειδών εργοθεραπευτικών εργαστηρίων και την ίδρυση της «Λέσχης (Club) Paul Balvet», όπου οι ασθενείς θα μπορούσαν ελεύθερα να συνδιαλέγονται. Αυτή η καινοτομία θα αποτελέσει εφαλτήριο για αυτό που σήμερα στις αποκαταστασιακές υπηρεσίες καλούμε κοινωνική λέσχη.
Κατόπιν στους «Θεσμούς που θεραπεύουν τα Ιδρύματα» της Camille Veit ο αναγνώστης έρχεται σε επαφή με ένα απαραίτητο δοκίμιο για τη θεσμική ψυχοθεραπεία, η οποία άντλησε θεωρητικές αναφορές απ’ όλα τα μεγάλα κινήματα της εναλλακτικής ψυχιατρικής που εκτυλίχθηκαν σε Γαλλία, Ιταλία και Αγγλία. Ζητούμενο σε αυτές τις παρεμβάσεις-τομές αναδεικνύεται η περίφημη ψυχαναλυτική διαφοροποίηση των υποκειμένων εντός των ασύλων των εγκαθείρξεων με παρεμβάσεις τόσο στους ασθενείς, όσο και στα ιδρύματα του κοινωνικού αποκλεισμού, μετασχηματίζοντάς τα σε θεραπευτικούς θεσμούς. Έτσι, πραγματώνεται το πρόταγμα της θεσμικής ψυχοθεραπείας: πως εκείνη πατά σε δυο πόδια με στόχο την διπλή απο-αλλοτρίωση, την ψυχανάλυση και τον μαρξισμό.
Εν συνεχεία, η Joana Masó μνημονεύει τις γυναίκες που προηγήθηκαν και αργότερα πλαισίωσαν το εκσυγχρονιστικό έργο του Tosquelles. Αναφέρονται συγκεκριμένα οι Agnès Masson, Germaine Balvet και Elena Álvarez Tosquelles. Μεταξύ πολλών κατορθωμάτων, η Agnès Masson εφάρμοσε τις λεγόμενες γεωψυχιατρικές πρακτικές αναζητώντας με δικά της μέσα τους ασθενείς που είχαν δραπετεύσει και κινδύνευαν, παρακολουθώντας τους εξωνοσοκομειακά. Έτσι, θεμελιώθηκε αυτό που καλείται σήμερα Ψυχιατρική του Τομέα. Ακόμα, οι μοναχές της αδελφότητας του Saint-Régis αποτέλεσαν τις πρώτες φροντίστριες των ασθενών, ο οποίες μάλιστα εντάχθηκαν κανονικά στα εκπαιδευτικά προγράμματα ψυχαναλυτικής κατάρτισης του νοσοκομείου με την ηγουμένη να συνδέει τις δύσπεπτες φροϋδικές ερμηνείες με χωρία της Βίβλου. Η αναγκαία και άμεση αξιοποίηση του διαθέσιμου ανθρώπινου δυναμικού δεν ήταν ξένη στον Tosquelles. Όπως παρατίθεται, ήδη από το 1938, κατά τον Ισπανικό Εμφύλιο επιστρατεύει πάλι τις καλόγριες ενός ανδαλουσιανού μοναστηριού και ταυτόχρονα τις πόρνες από ένα χωριό της Καστίλης για να προσφέρουν νοσηλευτικές υπηρεσίες. O Florent Gabarron-Garcia (2026: 150) παραθέτει αυτούσια τον Tosquelles· «λόγω της εμπειρίας τους με τους άντρες ήξεραν πως όλος ο κόσμος είναι τρελός –ακόμα και οι άντρες που πάνε στις πουτάνες–, η επαγγελματική τους κατάρτιση ήταν ταχύτατη».
Αμέσως μετά, η εργασία της Lucile Johnes εμβαθύνει στις απαραίτητες και καθημερινές ενασχολήσεις των ασθενών του Saint-Alban και κυρίως στην εργοθεραπεία. Οφείλουμε να επισημάνουμε ότι σε καμία περίπτωση δεν σχετιζόταν αυτού του είδους η εργοθεραπεία με τη μαύρη εργασία στους αγρούς ή στους χώρους των ασύλων, που στην καλύτερη περίπτωση εξασφάλιζαν στους ασθενείς ένα μικρό ποσό, το χαρτζιλίκι (pécule), ή στην Ελλάδα το λεγόμενο θεραπευτικό κίνητρο. Οι δραστηριότητες που πραγματεύεται το κείμενο συντελούνταν κατά τον Tosquelles με συναισθηματική επένδυση μέσω της δέσμευσης στη δημιουργία και όχι στην παραγωγή. Απ’ την άλλη η κοινωνιοθεραπεία, κυρίως μέσω της προαναφερόμενης «Λέσχης Paul Balvet», ανέδειξε την αυτονόητη σήμερα ιαματική λειτουργία της κοινωνικής συναναστροφής και των δεσμών σε χώρους σαν τον εν λόγω. Θέατρο, κινηματογράφος, γιορτές, ελεύθερες-συνειρμικές συζητήσεις και τακτικές εκδρομές αποτέλεσαν την κύρια θεραπευτική διεργασία με παράλληλη οικονομική διαχείριση των πόρων της Λέσχης από επιτροπή μελών της. Όλα αυτά προϋπέθεταν την ευθύνη και την εμπλοκή των ψυχιατρικών εμψυχωτών, όπου χαρακτηριστικά έστηναν τα εργαστήρια που συντόνιζαν στις εισόδους των τμημάτων, κάνοντας τους νοσηλευόμενους να συμμετέχουν ευκολότερα κατά τη διέλευσή τους.
Το παρόν συλλογικό έργο κλείνει η ψυχίατρος Άννα Paré Αναστασιάδου, η οποία ματαιωμένη από την κυρίαρχη ψυχιατρική στην Ελλάδα αναζήτησε τις εναλλακτικές μορφές φροντίδας του ψυχικού πόνου ως ασκούμενη στο Κέντρο Antonin Artaud στη Ρενς, όπου οι εξυπηρετούμενοι μετακινούνταν ελεύθεροι στους χώρους και συζητούσαν στις συνελεύσεις. Έτσι, βίωσε και μας μεταφέρει την αίσθηση της «Θεσμικής Επιθυμίας» και τις αξίες τις θεσμικής ψυχοθεραπείας, όπως εκείνη εφαρμόζεται ακόμη και σήμερα, διαπερνώντας υπηρεσίες του δημόσιου συστήματος ψυχικής υγείας στη Γαλλία, χωρίς να παραμένουν μόνο αντικείμενο συζήτησης κάποιας πολιτικής πρωτοβουλίας.
Τέλος, θα αποτελούσε παράληψη να μην αναφερθεί η εκδήλωση (6 Ιουνίου 2026) στο Αυτοδιαχειριζόμενο Στέκι Πέρασμα με αφορμή την παρούσα έκδοση, η οποία συμπεριέλαβε προβολή μέρους του ντοκιμαντέρ του 1989 του François Pain με τίτλο «François Tosquelles: Μια πολιτική της τρέλας», όπου ο ίδιος ο Tosquelles επισημαίνει «η μητέρα γαργαλά τα πόδια του βρέφους, ώστε να αναπτυχθεί ο μυϊκός τόνος, να μπορέσει να σταθεί όρθιο και να κινηθεί· η κίνηση προηγείται της σκέψης, γιατί ο άνθρωπος φτάνει κάπου με τα πόδια και όχι με το κεφάλι». H δυνατότητα να κυκλοφορεί κανείς ελεύθερα μέσα σε έναν θεσμό (το «δικαίωμα στην περιπλάνηση», droit au vagabondage) δεν είναι δευτερεύουσα αλλά θεμελιώδης προϋπόθεση για να συναντιέται κανείς με το απροσδόκητο, δημιουργώντας νέες σχέσεις, νέους συνειρμούς, νέα νοήματα πέρα από το προβλέψιμο αυτονόητο της ψυχωσικής συγχώνευσης (Pain, 1989). Εδώ μπορούμε να κάνουμε την πολιτική αναγωγή της συνήθους απαγόρευσης κυκλοφορίας ή των συναθροίσεων σε κάθε αυταρχικό καθεστώς. Έτσι ακριβώς, άνοιξε και η συζήτηση στο κοινό, όπου τοποθετήθηκαν τόσο άτομα με ψυχιατρική εμπειρία ή εμπειρία εγκλεισμού, των οποίων η συμβολή θα μπορούσε να διαπερνά και τον συλλογικό αυτό τόμο, όσο και οι κομβικές μορφές της εναλλακτικής ψυχιατρικής στην Ελλάδα, οι ψυχίατροι Κατερίνα Μάτσα και Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου.
Αντί επιλόγου και στον αντίποδα των πλείστων σημερινών παρεμβάσεων στον ψυχικό πόνο, παρατίθεται η αναφορά για τη Λέσχη στο φύλλο υποδοχής των νεοεισαχθέντων ασθενών που τυπώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1940: «Η ΛΕΣΧΗ ΠΩΛ ΜΠΛΑΒΕ οργανώνει όλη την κοινωνική ζωή του ψυχιατρικού νοσοκομείου saint Alban. Καθημερινά σας προτείνει δραστηριότητες που σας βοηθάνε να γιάνετε: σινεμά, θέατρο, βραδιές, βιβλιοθήκη, αθλητισμός, χοροί, διαγωνισμοί, παιχνίδια, εκδρομές καντίνα διαλέξεις μαθήματα, συναυλίες» (Lαλοπ, 2026: 143).
******
Σύμφωνα με το επιμελητικό κείμενο, η διάθεση του βιβλίου είναι ελεύθερη για κινηματικούς και μη εμπορικούς σκοπούς. Τα πρώτα 100 αντίτυπα εξαντλήθηκαν τη βραδιά της εκδήλωσης, αλλά όσα άτομα ενδιαφέρονται μπορούν να το αναζητήσουν στο Αυτοδιαχειριζόμενο Στέκι Πέρασμα (Ζωοδόχου Πηγής 97 & Ισαύρων, Εξάρχεια), καθώς έχει μεριμνήσει η ομάδα Lαλοπ. Στο εξώφυλλο απεικονίζεται έργο του Vasilyev. Ο ίδιος «πέθανε σε ψυχιατρείο της Μόσχας τη δεκαετία του ’60, ενώ τα σχέδιά του βρέθηκαν πεταμένα στα σκουπίδια» (Lαλοπ, 2026: 4). Προσωπικά, ευχαριστώ τη Δώρα Κουτσανέλλου για το βιβλίο.
Βιβλιογραφία
Chapireau, F. (2009). La mortalité des malades mentaux hospitalisés en France pendant la deuxième guerre mondiale: étude démographique. L’Encéphale, 35(2), pp. 121-128. doi:10.1016/j.encep.2008.02.007
Gabarron-Garcia , F. (2026). Πολιτική Ιστορία Της Ψυχανάλυσης. (Ε. Καραφύλλη, & Κ. Σχοινάς, Μεταφρ.) Αθήνα: πότλατς.
Ladraille, J. (2026). Με τα πόδια γερά στη γή: Στη διασταύρωση των ιστοριών του François Tosquelles και του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Saint-Alban. Στο Lαλοπ, Πρακτικές Φροντίδας του Ψυχικού Πόνου μέσα και πέρα από το Ίδρυμα: Κείμενα πάνω στο Κίνημα της Θεσμικής Ψυχοθεραπείας (Lαλοπ, Μεταφρ., σσ. 21-38). Αθήνα: Αυτοέκδοση.
Lαλοπ. (2026). Πρακτικές Φροντίδας του Ψυχικού Πόνου μέσα και πέρα από το Ίδρυμα: Κείμενα πάνω στο Κίνημα της Θεσμικής Ψυχοθεραπείας. Αθήνα: Αυτοέκδοση.
Pain, F. (Σκηνοθέτης). (1989). François Tosquelles, Une politique de la folie [Ταινία].
