Η ψυχιατρική απέκτησε τους τελευταίους δύο αιώνες τεράστια εξουσία, την οποία πολλοί ψυχίατροι έθεσαν στην υπηρεσία πολιτικών καθεστώτων διαφορετικής μορφής, με τους ίδιους όμως στόχους: την καθυπόταξη της αντίστασης, την καταπίεση των πιο αδύναμων και τη διατήρηση του status quo. Υπήρξαν όμως και ψυχίατροι που αρνήθηκαν να προσδεθούν στο άρμα του Ψ-συμπλέγματος και χρησιμοποίησαν τη γνώση και την εργασία τους στην υπηρεσία των καταπιεσμένων, αμφισβητώντας την καθεστωτική πρακτική του επαγγέλματος. Ένας τέτοιος ψυχίατρος ήταν ο Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου (1947-2026), που απεβίωσε προχθές.
Ο Μεγαλοοικονόμου σπούδασε Ιατρική στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και ως ψυχίατρος επηρεάστηκε από τη σκέψη και το έργο του Franco Basaglia στη Γκορίτσια και την Τεργέστη. Εργάστηκε σε τρία ψυχιατρεία κατά τη διάρκεια ιδιαίτερα μεταβατικών περιόδων στην οργάνωση και την παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας στην Ελλάδα: στο Δρομοκαΐτειο (1986-1990), στο ΚΘ Λέρου (1990-1999) και στο ΨΝΑ (1999-2014). Σε όλη αυτή τη διαδρομή συμμετείχε και κατεύθυνε πρωτοβουλίες για την αποϊδρυματοποίηση και τη δημιουργία ενός εναλλακτικού κινήματος στην ψυχική υγεία, συνδεδεμένου με τα ριζοσπαστικά αιτήματα των ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία, των επαγγελματιών και της ευρύτερης κοινωνίας.
Δημοσίευσε άρθρα και βιβλία με αυτόν τον ορίζοντα. Αξίζουν ειδικής αναφοράς: Λέρος: Μια ζωντανή αμφισβήτηση της κλασικής ψυχιατρικής (2016, Άγρα), Ρωγμές, ρήγματα και αντιστάσεις στην κυρίαρχη ψυχιατρική (2019, Άγρα), Δρομοκαΐτειο, Λέρος, Δαφνί. Ο ένας τοίχος μετά τον άλλο (2022, Εκδόσεις των Συναδέλφων) και Ποια ψυχική υγεία και ποια ψυχιατρική, σε ποια κοινωνία (2024, Εκδόσεις των Συναδέλφων).
Τα γραπτά του Μεγαλοοικονόμου έχουν μια σπάνια υφή. Στο ίδιο κείμενο θα μπορούσαν να υπάρχουν αναφορές στην αποτυχία της εν Ελλάδι «ψυχιατρικής μεταρρύθμισης», στις εμπειρίες των ασθενών, στον Φουκώ και τον Basaglia, αλλά και αναφορές στα μνημόνια, στις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις στη Γιουγκοσλαβία, στην εισβολή στην Ουκρανία και στη σφαγή των Παλαιστινίων. Στο έργο του ήταν αδιανόητο να διαχωριστεί το ψυχικό από το κοινωνικό—μια οπτική που στέκεται απέναντι σε προσεγγίσεις που περιορίζουν το πεδίο σε μια στενή, αποκοινωνικοποιημένη ματιά.
Για τον Μεγαλοοικονόμου: «Η ‘Ψυχική Υγεία’ […] βρίσκεται σε μία ορισμένη, ιστορικά διαμορφωμένη σχέση με την εκάστοτε κοινωνική οργάνωση, με τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο αυτής της οργάνωσης, εντός της οποίας αναδύεται, λαμβάνει υπόσταση, δομείται και λειτουργεί.» Στη σκέψη του δηλαδή κυριαρχούσε η προσταγή του Basaglia για τον συνδυασμό, της πάλης ‘από μέσα’ και ‘απέξω’. Αυτό αποτελεί και την παρακαταθήκη του.
Η βασική θέση του ήταν ότι το σύστημα ψυχικής υγείας στην Ελλάδα βίωνε μια μακροχρόνια κρίση. Η «ψυχιατρική μεταρρύθμιση» και προγράμματα όπως το «Ψυχαργώς», υποστήριζε, δεν κατάφεραν να προχωρήσουν πέρα από τον ολοπαγή θεσμό — το «ίδιο το ψυχιατρείο και τα όποια νεοϊδρυματικά αντίγραφά του». Έτσι, αντί για πραγματική αποϊδρυματοποίηση, είχαμε αυτό που ονόμαζε μετεγκατάσταση (transinstitutionalization) των ασθενών: τη μετακίνησή τους από τις πτέρυγες χρόνιας παραμονής στα ψυχιατρεία σε στεγαστικές μονάδες του δημοσίου ή ιδιωτικών, δήθεν μη κερδοσκοπικών, εταιρειών—όχημα, όπως έλεγε, της προϊούσας ιδιωτικοποίησης της ψυχικής υγείας—χωρίς να αλλάζουν ουσιαστικά το ίδιο το σύστημα, οι δομές, η λειτουργία και η κουλτούρα του.
Διαφωνίες σε επιμέρους θέματα και στρατηγικές προφανώς είναι θεμιτές. Ωστόσο, αυτές δεν αναιρούν την καθοριστική συμβολή του Θεόδωρου Μεγαλοοικονόμου στην προσπάθεια δημιουργίας ενός άλλου παραδείγματος για την ψυχική φροντίδα στην Ελλάδα—μιας προσπάθειας που ο ίδιος επέμενε να τη βλέπει ως κοινό αγώνα ανθρώπων με βιωμένη εμπειρία, οικογενειών, εργαζόμενων και κινημάτων. Σε αυτόν ακριβώς τον χώρο θέλει να σταθεί και το Mad in Greece: να αναδεικνύει τέτοια εγχειρήματα και να ακούγονται οι φωνές των ατόμων με βιωμένη εμπειρία, των οικογενειών τους, των εργαζόμενων σε δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, και των ανθρώπων των κινημάτων.
Θερμά συλλυπητήρια σε όσες/ους/α τον γνώρισαν, εργάστηκαν και έζησαν μαζί του.
