Κλιματική Κρίση και Ψυχική Υγεία 

Κλιματική Κρίση και Ψυχική Υγεία 

Τρελαινόμαστε γιατί χανόμαστε ή χανόμαστε γιατί τρελαινόμαστε?

Όταν η COP 30 (δεν) τρέχει πίσω από τα γεγονότα.

Ήταν καιρός. Ακόμη και σαν ένα σημείο αφετηρίας, η επίσημη σύνδεση της κλιματικής κρίσης με την ψυχική υγεία, που για πρώτη φορά παρέχεται στο ανώτατο δυνατό επίπεδο με το Σχέδιο Δράσης για την προσαρμογή του τομέα της Υγείας στην Κλιματική Αλλαγή της COP 30 στο BELÉM στις 5 Οκτωβρίου 2025, χαιρετίζεται από θεσμικές οντότητες σαν ένα απαραίτητο βήμα. 

Την ίδια όμως στιγμή πληθαίνουν οι αμφισβητήσεις της αποτελεσματικότητας του Σχεδίου Δράσης για πολλούς και διαφορετικούς λόγους όπως αναδεικνύεται από αλλεπάλληλες ανακοινώσεις διεθνών οργανώσεων σύμφωνα με την ενδεικτική επιλογή αναφορών που ακολουθούν:        

• COP30:  Νίκη για τη Ψυχική Υγεία αλλά απαιτούνται περισσότερο φιλόδοξες δράσεις – Δήλωση του οργανισμού United for Global Mental Health (28/11/2025) 
• Το Πρόγραμμα Δράσης για την Υγεία ένα βήμα μπροστά αλλά χάνει τη δυνατότητα αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης  – Ανακοίνωση του NCD Alliance (28/11/2025) 
• Τα συστήματα Υγείας είναι ανέτοιμα για την κλιματική Κρίση – Health Policy Watch (14/11/2025) 
• Μόνο το 0,5% της παγκόσμιας χρηματοδότησης για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή διατίθεται στον τομέα της υγείας, παρόλο που η κλιματική κρίση έχει ήδη αρχίσει να μετασχηματίζει τους κινδύνους για την υγεία σε όλο τον κόσμο. (…) Η σχέση μεταξύ κλίματος και υγείας δεν ήταν ποτέ πιο ξεκάθαρη. Είναι καιρός να θέσουμε την υγεία των ανθρώπων στο επίκεντρο της δράσης για το κλίμα. – International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (26/11/2025) 

Για να γίνει αντιληπτός ο κεντρικός πυρήνας του άρθρου είναι απαραίτητες ορισμένες θεμελιώδεις και αναμφισβήτητες αναφορές:

• Σε απόλυτα μεγέθη άνω του 1 δισεκατομμυρίου ανθρώπων έχουν κάποια μορφή ψυχικής διαταραχής. 
• Η αναλογία αυτή αντιστοιχεί σε περίπου 13–14% του παγκόσμιου πληθυσμού. 
• Ο αριθμός των ανθρώπων με ψυχικές διαταραχές αυξάνει όχι απλώς λόγω πληθυσμιακής αύξησης, αλλά και λόγω αλλαγών στην επίπτωση/διάγνωση κοινωνικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. 
• Οι προβλέψεις από το 2025 υποδηλώνουν ότι η ψυχολογική δυσφορία θα συνεχίσει να αυξάνεται, φτάνοντας δυνητικά  το 29-32% του γενικού πληθυσμού έως το 2040. Αυτό σημαίνει ότι η επιβάρυνση της ψυχικής υγείας αυξάνεται πολύ ταχύτερα από τον συνολικό πληθυσμό του πλανήτη, καθιστώντας την ψυχική υγεία ένα από τα πιο σημαντικά ζητήματα παγκόσμιας δημόσιας υγείας της εποχής μας. 
• Οικονομικός αντίκτυπος: Μέχρι  το 2025, η παγκόσμια οικονομική ζημία που σχετίζεται με ψυχικές διαταραχές υπολογίζεται σε περίπου 5 τρισεκατομμύρια δολάρια. 
• Δημογραφική μετατόπιση: Το βάρος μετατοπίζεται προς τις νεότερες γενιές (Gen Z και Alpha), οι οποίες παρουσιάζουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά δυσφορίας και κατάθλιψης σε σύγκριση με τους μεγαλύτερους σε ηλικία. 

Σε καμία περίπτωση δεν συσχετίζεται η εμφάνιση της κλιματικής κρίσης με την επιδείνωση της ψυχικής υγείας σε παγκόσμιο επίπεδο. Αντίθετα είναι προϊόν της πολύ συγκεκριμένης διαδικασίας κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης όπως αυτή προσδιορίζεται από την εποχή της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης.  Ίσως δεν ήταν τυχαίο ότι η ακτιβίστρια υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών Eunice Newton Foote ήταν η πρώτη επιστήμονας που ήδη από το 1856, μόλις 144 χρόνια από τη δειλή εμφάνιση του πρώτου κινητήρα του Thomas Newcomen το 1712, επιβεβαίωσε ότι ορισμένα αέρια θερμαίνονται όταν εκτίθενται στο ηλιακό φως και ότι επομένως η αύξηση των επιπέδων διοξειδίου του άνθρακα (CO2) θα μπορούσε να αυξήσει την ατμοσφαιρική θερμοκρασία και να επηρεάσει το κλίμα, το γνωστό μας δηλαδή «φαινόμενο του θερμοκηπίου». 

Χρειάστηκαν άλλα 166 χρόνια (συνολικά μόλις 313) για περιέλθουμε σε κατάσταση πλανητικής κλιματικής κρίσης που οδήγησε τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας να  εκδώσει τη Σύνοψη Πολιτικής για την Ψυχική Υγεία και την Κλιματική Αλλαγή (WHO) (από όπου δανειζόμαστε αυτούσιες τις «Τελικές Παρατηρήσεις – Δράστε τώρα για την προστασία της ψυχικής υγείας»: 

• Υπάρχουν όλο και περισσότερες ενδείξεις για τους διάφορους μηχανισμούς μέσω των οποίων η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την ψυχική υγεία. Οι χώρες πρέπει να επιταχύνουν δραματικά τις αντιδράσεις τους στην κλιματική αλλαγή, συμπεριλαμβανομένων των προσπαθειών για την αντιμετώπιση των επιπτώσεών της στην ψυχική υγεία και την ψυχοκοινωνική ευημερία. Οι συστημικές, παγκόσμιες και ενδεχομένως μη αναστρέψιμες επιπτώσεις της κρίσης έχουν οδηγήσει στην εμφάνιση νέων εννοιών, όπως το άγχος για την κλιματική αλλαγή, η σολασταλγία (έννοια που αναφέρεται στο αρνητικό συναίσθημα που βιώνουν άτομα που εκτίθενται σε περιβαλλοντική αλλαγή, επιτεινόμενο από μια αίσθηση αδυναμίας ή έλλειψης ελέγχου απέναντι στη διαδικασία της αλλαγής), το οικολογικό άγχος και η οικολογική θλίψη…. Αν και υπάρχει ανάγκη για περαιτέρω έρευνα, ο κόσμος διαθέτει επαρκή εμπειρία και στοιχεία για να καθοδηγήσει την άμεση δράση.
• Η ενίσχυση της σύνδεσης μεταξύ ψυχικής υγείας και κλιματικής αλλαγής αποτελεί μια ευκαιρία για τη δημιουργία μιας πιο ολιστικής και συντονισμένης αντίδρασης. Υπάρχουν αποτελεσματικές παρεμβάσεις που μπορούν να εφαρμοστούν αμέσως…..
• Δεδομένων των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στον άνθρωπο, η ψυχική υγεία και η ψυχοκοινωνική ευημερία πρέπει να αποτελέσουν ένα από τα κύρια σημεία εστίασης της δράσης για το κλίμα. Πρέπει να υπάρξει δέσμευση τόσο σε πολιτικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο και σε όλους τους τομείς, ώστε η ψυχική υγεία και η ψυχοκοινωνική υποστήριξη και η δράση για το κλίμα να αποτελέσουν προτεραιότητα. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να επιτευχθεί δικαιοσύνη  για όλους όσους έχουν πληγεί.

Όμως η ενσωμάτωση της ψυχικής υγείας στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή δεν αφορά μόνο «κοινότητες που πλήττονται από την κλιματική αλλαγή και τις καταστροφές που προκαλούνται από αυτή» σύμφωνα με την κυρίαρχη περιοριστική προσέγγιση που διατρέχει το Σχέδιο Δράσης του 2025 για το οποίο και διατυπώνονται οι ενστάσεις των διεθνών οργανώσεων που καταχωρούνται στην αρχή του άρθρου. 

Από το πλήθος των διαθέσιμων επιστημονικών δημοσιεύσεων ας αρκεστούμε για την ώρα στη ακόλουθη ανάρτηση του Grantham Institute την 25^η Απριλίου 2025 στο επίσημο site Climate-ADAPT της Ευρωπαϊκής Επιτροπής:

«Ο αντίκτυπος της κλιματικής αλλαγής στην ψυχική υγεία και τη συναισθηματική ευεξία: τρέχοντα αποδεικτικά στοιχεία και επιπτώσεις για την πολιτική και την πρακτική».

Η κλιματική αλλαγή και η ψυχική υγεία είναι δύο από τις πιο σημαντικές και πιεστικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, η αυξανόμενη ευαισθητοποίηση σχετικά με αυτά τα παγκόσμια ζητήματα δεν αντιμετωπίστηκε με επαρκή δράση για τον μετριασμό των επιπτώσεών τους. Οι ψυχικές ασθένειες — ή οι επιπτώσεις της δυσφορίας — επηρεάζουν ήδη περίπου ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως, ενώ οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής γίνονται όλο και πιο εμφανείς. Και τα δύο αυτά ζητήματα αναμένεται να αυξηθούν και να επηρεάσουν πολύ περισσότερους ανθρώπους χωρίς επαρκή δράση. Η κλιματική αλλαγή έχει αναγνωριστεί από κυβερνήσεις, ακαδημαϊκούς, ομάδες συνηγορίας και επαγγελματίες υγείας ως κατάσταση έκτακτης ανάγκης στον τομέα της υγείας, αν και, μέχρι σήμερα, η εστίαση έχει επικεντρωθεί σε μεγάλο βαθμό στη σωματική υγεία. Αντίθετα, η ψυχική ασθένεια, «η πιο παραμελημένη από όλες τις συνθήκες της ανθρώπινης υγείας», και η συναισθηματική ευημερία έχουν αγνοηθεί στην αλληλεπίδρασή τους με την κλιματική αλλαγή. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα επωφεληθούν από τον εντοπισμό της ευκαιρίας πιθανών κοινών λύσεων, που απορρέουν από ορισμένες κοινές αιτίες, σε αυτές τις δύο παγκόσμιες προκλήσεις. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, τα συστήματα υγείας και οι κοινότητες δεν έχουν ακόμη αναγνωρίσει και ανταποκριθεί στην απειλή που συνιστά η κλιματική αλλαγή για τα συστήματα ψυχικής υγείας και υγείας, και υπάρχουν πολλά που πρέπει να κερδηθούν με την προορατική οικοδόμηση ανθεκτικότητας σε άτομα, κοινότητες και συστήματα υγείας.

Η βιβλιογραφία δείχνει ότι: 

• Υπάρχει σαφής σχέση μεταξύ των αυξημένων θερμοκρασιών και του αριθμού των αυτοκτονιών
• Υπάρχουν σαφείς ενδείξεις σοβαρής δυσφορίας λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων
• Τα άτομα που πληρούν τα κριτήρια ψυχικής ασθένειας είναι πιο ευάλωτα στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη σωματική και ψυχική υγεία
• Η κλιματική κρίση απειλεί να διαταράξει την παροχή φροντίδας σε άτομα με διάγνωση ψυχικής ασθένειας
• Η κλιματική αλλαγή επιδεινώνει την ψυχική δυσφορία, ιδίως μεταξύ των νέων, ακόμη και για τα άτομα που δεν επηρεάζονται άμεσα (π.χ. «οικολογικό άγχος»).

Οι επιπτώσεις αυτές:

• Χωρίς ουσιαστικές παρεμβάσεις, θα επιδεινωθούν οδηγώντας και επιδεινώνοντας τις υγειονομικές και κοινωνικές ανισότητες που οι ίδιες επιδεινώνουν την ψυχική υγεία·
• Είναι επί του παρόντος «κρυφές δαπάνες», οι οποίες δεν συνυπολογίζονται στην πολιτική και τον σχεδιασμό·
• Είναι πιθανό να υποτιμηθούν σε μεγάλο βαθμό, καθώς παρά τις σοβαρές επιπτώσεις, αυτός ήταν ένας παραμελημένος τομέας έρευνας·
• Υπάρχουν αμοιβαία επωφελείς ευκαιρίες για τη βελτίωση της ψυχικής υγείας και της συναισθηματικής ευεξίας που συνδέονται με τη λήψη μέτρων για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και την προσαρμογή σε ένα κλίμα θέρμανσης.»

Η παραπάνω αναφορά είναι μία χρήσιμη εισαγωγή για την κατανόηση της άποψης ότι η επιδιωκόμενη ενσωμάτωση της ψυχικής υγείας στο σχεδιασμό για το κλίμα πρέπει να αφορά στο σύνολο του πληθυσμού και όχι μόνο για λόγους προστασίας. Η σθεναρή ψυχική υγεία και η ψυχοκοινωνική ευημερία του συνόλου του πληθυσμού αποτελούν προϋποθέσεις για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης: 

• ως κρίσιμοι παράγοντες για την αντιμετώπιση των συνεπειών (ψυχική ανθεκτικότητα ατόμων και ομάδων του πληθυσμού). 

• ως θεμέλια ορθής συλλογικής αντίληψης και ενεργοποίησης για την αναστροφή της πορείας – δυναμική κινητοποίηση για αποτελεσματικές πολιτικές και έγκαιρη δράση) αλλά και 

Οι κυρίαρχοι θεσμοί πάντα λειτουργούν με σημαντική υστέρηση έναντι των προκλήσεων που η πραγματικότητα παρουσιάζει, εφ’ όσον βέβαια οι προκλήσεις αυτές γίνονται αντιληπτές από τα ραντάρ τους ή δεν αντιτίθενται στις στοχεύσεις τους. Και στο σημείο αυτό υπεισέρχεται το ζήτημα των συλλογικών διαδικασιών που χρειάζεται να αναπτύσσονται για να κινητοποιούν τις απαραίτητες δυνάμεις. Το πεδίο της ψυχικής υγείας έχει κάποια χαρακτηριστικά που δεν ενθαρρύνουν αισιόδοξες προβλέψεις γι’ αυτό: 

• Κατ’ αρχήν, ένα σημαντικό τμήμα  του πληθυσμού  πολύ συχνά έχει την εντύπωση ότι συγκαταλέγεται στους «ψυχικά υγιείς» (εξ ορισμού ως μη διαγνωσμένοι), άρα το ζήτημα δεν τον αφορά. Ακόμη και για το ποσοστό που αυτό αληθεύει, παραγνωρίζεται η παράμετρος της πρόληψης που αφορά αποκλειστικά τον «υγιή πληθυσμό», άρα θα έπρεπε να τον ενδιαφέρει ισχυρά. Ο βαθμός της εύλογα επιθυμητής έντασης του ενδιαφέροντος προκύπτει από τα στατιστικά της υπεροχής του ρυθμού αύξησης των ψυχικών  διαταραχών σε σχέση με αυτόν της αύξησης του πληθυσμού που παρατίθεται στην αρχή του κειμένου. Η νόσηση είναι για αρκετούς θέμα χρόνου. 
• Επιπλέον, ο αγώνας των ψυχικά πασχόντων για συγκροτημένη έκφραση και δράση συναντά πολλά εμπόδια. Η κύρια αιτία γι’ αυτό είναι το στίγμα που χαρακτηρίζει την ψυχική διαταραχή, ακόμη και για την απλούστερη μορφή της. Έτσι είναι πολύ δύσκολη η συγκρότηση συλλογικών υποκειμένων που θα ήταν σε θέση να αυτόνομα δράσουν προς την κατεύθυνση αυτή καθώς το στίγμα διασφαλίζει την αδρανοποίηση. Συναφή λόγο αποτελεί και η εγκατεστημένη αντίληψη για την ατομική ευθύνη και τον προσωπικό χαρακτήρα της ψυχικής διαταραχής.  Ένας παραλληλισμός με την απουσία κινημάτων ανέργων είναι τελικά διαφωτιστικός. Αλλά όπως ο αγώνας κατά της ανεργίας είναι αγώνας αυτών που έχουν δουλειά έτσι και ο αγώνας για την ψυχική υγεία είναι αγώνας όλων. 

Ένα τρίτο παράγοντα αποτελεί η αίσθηση του αόριστου και της προσωρινότητας της διαταραχής, η οποία όταν δεν ευσταθεί, οφείλεται είτε στη σφοδρή επιθυμία «ίασης», απόλυτα εύλογη και ενισχυτική, ή στην ελλιπή πληροφόρηση και γνώση. (Παρά το γεγονός ότι οι ψυχικές διαταραχές είναι οι μόνες για τις οποίες οι αρμόδιοι επαγγελματίες του πεδίου δεν μπορούν να αναλάβουν δεσμεύσεις, ούτε καν προβλέψεις για τη διάρκεια, πόσο μάλλον για το αποτέλεσμα μιας θεραπευτικής διαδικασίας. Εξ άλλου το τι συνιστά «διαταραχή» είναι αποτέλεσμα μιας πολιτισμικής και ιστορικής διαδικασίας που περιλαμβάνει κρίσεις από ειδικούς και πάσχοντες με συγκεκριμένες προσδοκίες και συμφέροντα.)

Κάθε μία από τις παραπάνω παραμέτρους αποκλείουν, η μία μετά την άλλη, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού που θα μπορούσαν να αναλάβουν ενεργό δράση. 

Στις παραπάνω εσωτερικούς ανασταλτικούς παράγοντες πρέπει να προσθέσουμε και έναν εξωτερικό: Οι θεσμοί και οι συμβάσεις που τους αντιστοιχούν χαρακτηρίζονται από μία αυτοπροστατευτική, και γι’ αυτό συντηρητική, προσέγγιση. Και συγχρόνως συνοδεύονται από μία πρακτική κατ’ επίφαση λογοδοσίας. Έτσι, οι διεθνείς οργανισμοί και οι κυβερνήσεις εγκαθιδρύουν διαδικασίες και θέτουν στόχους την αποτυχία των οποίων θα μπορούν να διασκεδάσουν εκ των υστέρων καθώς κανένας από αυτούς δεν έχει δεσμευτικό χαρακτήρα αλλά περιορίζονται σε απλές παραινέσεις. 

Αντιγράφουμε από την ιστοσελίδα των Ηνωμένων Εθνών για τη Δράση για το Κλίμα: 

«Είμαστε σε καλό δρόμο για να επιτύχουμε το στόχο του μηδενικού ισοζυγίου εκπομπών έως το 2050;

Όχι, οι δεσμεύσεις που έχουν αναλάβει μέχρι σήμερα οι κυβερνήσεις απέχουν πολύ από το απαιτούμενο. Τα τρέχοντα εθνικά σχέδια για το κλίμα – για τα 195 μέρη της Συμφωνίας του Παρισιού συνολικά – θα μειώσουν τις παγκόσμιες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κατά περίπου 12 % έως το 2035, σε σύγκριση με τα επίπεδα του 2019. Για να περιοριστεί η υπερθέρμανση του πλανήτη σε όχι περισσότερο από 1,5 °C – όπως απαιτείται από τη Συμφωνία του Παρισιού – οι εκπομπές πρέπει να μειωθούν κατά 55 % έως το 2035 και να φτάσουν στο μηδενικό ισοζύγιο έως το 2050. Για να επιτευχθεί το μηδενικό ισοζύγιο, όλες οι κυβερνήσεις – και πρώτα απ’ όλες οι μεγαλύτερες πηγές εκπομπών – πρέπει να ενισχύσουν σημαντικά τις εθνικά καθορισμένες συνεισφορές τους (NDC) και να λάβουν άμεσα τολμηρά μέτρα για τη μείωση των εκπομπών.» (UN)

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο το Σχέδιο Δράσης για την Κλιματική Αλλαγή που σχολιάζουμε εδώ εστιάζει στις φυσικές καταστροφές και τις επιπτώσεις τους στην ΨΥ των πληθυσμών που πλήττονται από την κλιματική κρίση αλλά όχι σε ευρύτερες πολιτικές κατανόησης της σύνδεσης των δύο πεδίων  και σχεδιασμούς πρόληψης / προετοιμασίας / αποτροπής, άρα ενίσχυσης της ψυχικής ανθεκτικότητας των πληθυσμών αυτών.  Σχετικά με τα ισχύοντα συστήματα διακυβέρνησης και επίσημης διεθνούς συνεννόησης μάλλον μικρό καλάθι πρέπει να βαστάμε καθώς:

• «Οι περισσότερες εκπομπές προέρχονται από λίγες μόνο χώρες

Οι έξι μεγαλύτεροι εκπομπές σε όρους συνολικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου είναι η Κίνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, η Ινδία, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ρωσική Ομοσπονδία και η Ινδονησία. Η ομάδα G20 των 20 μεγαλύτερων οικονομιών του κόσμου ήταν υπεύθυνη για περίπου το 77% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου το 2024». (UNEP Emissions Gap Report 2025)

• «Μόνο το 16% των μεγαλύτερων εταιρειών είναι σε καλό δρόμο για την επίτευξη των στόχων μηδενικού ισοζυγίου εκπομπών, ενώ σχεδόν οι μισές παρατηρούν αύξηση των εκπομπών». (ACCENTURE Report)
• Οι κυβερνήσεις επιλέγουν τον ρόλο του υπερασπιστή των εθνικών οικονομιών και οι αντιπολιτεύσεις δεν διακινδυνεύουν μια αντίθεση σε αυτό: 

«Εκτός από την επίσημη απόσυρση των ΗΠΑ από τη συμφωνία του Παρισιού, η COP30 σηματοδοτεί την πρώτη φορά που οι ΗΠΑ δεν απέστειλαν επίσημη αντιπροσωπεία στη συνεδρίαση της COP,σηματοδοτώντας τον ανταγωνισμό της σημερινής διοίκησης προς την παγκόσμια ατζέντα για το κλίμα. Παράλληλα, η υποστήριξη των ΗΠΑ για την ετοιμότητα για το κλίμα, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την επιστήμη του κλίματος έχει μειωθεί απότομα μέσω των περικοπών του προϋπολογισμού των ομοσπονδιακών οργανισμών και της ακύρωσης των διεθνών προγραμμάτων, της αναπτυξιακής βοήθειας και των ερευνητικών επιχορηγήσεων.» (NMH)

Όμως οι παραπάνω αρνητικοί παράγοντες δεν πρέπει να οδηγούν στην απάθεια αλλά αντίθετα να εντείνουν την προσπάθεια διαμόρφωσης μιας αποτελεσματικής στρατηγικής: 

• Για παράδειγμα, ίσως πέφτει στο περιβαλλοντικό κίνημα να θέσει ψηλά στην ατζέντα του τη σχέση της κλιματικής κρίσης με την ψυχική υγεία. Εμπλουτίζοντας έτσι τη δράση του αποκτά πρόσθετη δυναμική (μέλη, εθελοντές, συμμαχίες, πρόσβαση σε ευρύτερα κοινά)  που θα συμβάλει με τη σειρά της στις πρωτογενείς προσπάθειες και στα δύο πεδία. Εξ άλλου έχει αποδείξει ότι μπορεί να κινητοποιεί μαζικά, να υπερπηδά σύνορα, να «εκπαιδεύει» αποτελεσματικά το ευρύτερο κοινό σε νέες έννοιες  και έτσι να αποκτά δυνατότητες συνηγορίας και παρέμβασης ιδιαίτερης δυναμικής. 

• Μια πρωτοβουλία αναδιάταξης όπως η παραπάνω  θα είναι ευκολότερο να την ακολουθήσουν φορείς του πεδίου της ΨΥ, Εθνικά συστήματα Υγείας, τυπικές και άτυπες συλλογικότητες: ας φανταστούμε μία «Ημέρα του Βουνού» στην οποία οι ορειβάτες, οι υπερασπιστές των αγώνων για τις ανεμογεννήτριες και οι πυρόπληκτοι συναντώνται με τους συγγενείς των εγκλείστων πασχόντων και με όλους όσους «ψυχανεμίζονται» τη θεραπευτική επίδραση ακόμη και μιας ελάχιστης επαφής με τη φύση για τους λήπτες υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας. (Πόσα τετραγωνικά μέτρα ελεύθερου χώρου και πρασίνου προβλέπονται  άραγε για τους «τροφίμους» των δομών ψυχικής υγείας ή στους «ενοίκους» των διαμερισμάτων υποστηριζόμενης διαβίωσης σύμφωνα με τις κρατικές προδιαγραφές ίδρυσης και λειτουργίας τους;)

• Στην ίδια κατεύθυνση σημαντικό ρόλο καλούνται να διαδραματίσουν οι τυπικοί διεκδικητικοί θεσμοί όπως τα εργατικά συνδικάτα, ενώσεις καταναλωτών, επιστημονικές οντότητες, αγροτικοί συνεταιρισμοί εφ’ όσον επανεπεξεργαστούν θεωρήσεις, στόχους και τακτικές. Από τους εργοδοτικούς θεσμούς δεν πρέπει να αναμένεται οποιαδήποτε συνεισφορά: στο πλέον πρόσφατο κείμενο στρατηγικής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την υγεία δεν γίνεται καμία αναφορά στην κλιματική κρίση ενώ η βασική μάλλον ανησυχία για τις επιπτώσεις των ψυχικών διαταραχών εστιάζεται στη απώλεια εργατοωρών και τη μείωση της παραγωγικότητας εξ αιτίας τους (EU)

• Τέλος, αλλά ίσως το σπουδαιότερο σε αυτή τη φάση, είναι η έρευνα και η εκπαίδευση. Η απουσία αναφορών πηγών και στοιχείων ερευνητικής τεκμηρίωσης του άρθρου (πέραν λίγων στατιστικών γενικού χαρακτήρα) δεν οφείλεται σε παράληψη αλλά σε σχεδιαστική επιλογή. Το κείμενο αυτό δεν είναι παρά μία γενική εισαγωγή στο θέμα του τίτλου ενώ αποσκοπεί στο άνοιγμα μίας ευρύτερης και συγκροτημένης συζήτησης με αντικείμενο τα αίτια και μορφές της κλιματικής κρίσης και τη σχέση τους με την ψυχική υγεία. Σε αυτό το πλαίσιο βρίσκουν τη θέση τους η διαθέσιμη επιστημονική τεκμηρίωση, η εκλαΐκευση, η ανάδειξη ερευνητικών ερωτημάτων, η εκπαίδευση και η ευρύτερη ενημέρωση αλλά και προτάσεις. Ορισμένες χρήσιμες και κρίσιμες θεματικές της συζήτησης αυτής θα μπορούσαν να είναι ενδεικτικά οι ακόλουθες:

1. Η σχέση με τη γη και το τραύμα της αστικοποίησης. Solastalgia? 
2. Ψυχική υγεία και δομημένο περιβάλλον 
3. Κλιματική κρίση και φυσικές καταστροφές – Τι θα έχουν να μας πει οι πληγέντες του Daniel τα χρόνια που έρχονται;
4. Περιβάλλον και τοπικοί / ιθαγενείς πληθυσμοί – Αποικιοκρατία, μετανάστευση, καταστροφή των παραδοσιακών πρακτικών. (Indigenous children (5–17 years old) in Australia die from suicide at five times the rate of their non-Indigenous peers)
5. Ψυχική θεραπεία και Φύση – δυνατότητες και παραδείγματα 
6. Φύση και ανθρώπινο είδος, σώμα και εγκέφαλος – κέρδη και ζημίες της εξέλιξης του αντίχειρα 
7. Περιβαλλοντική υγεία (Environmental Health) – συγκριτική επιδημιολογική μελέτη του eco anxiety Βόρειων και Δυτικών προαστίων Αττικής (www.den-yparxei.com )
8. Το οικολογικό αποτύπωμα της ψυχικής συγκρότησης – Ατομικό και συλλογικό εγώ: παραγωγικές σχέσεις, καταναλωτικά πρότυπα, κυρίαρχα μοντέλα κοινωνικών συμπεριφορών. 
9. «Cogito ergo sum» vs «εν το παν»  

Μια συζήτηση όμως προϋποθέτει συμμετοχή μεγαλύτερη του ενός. Με την έννοια αυτή η δημοσίευση της παρούσας εισαγωγής αποτελεί πρόσκληση συμβολής προς κάθε ενδιαφερόμενο. Αυτοτελή κείμενα, πληροφορίες, ερωτήματα, ιδέες / προτάσεις αλλά και απλά σχόλια θα διαμορφώσουν ένα τελικό αποτέλεσμα σίγουρα ενδιαφέρον με δεδομένη την περιορισμένη ενασχόληση με το ζήτημα στα ελληνικά πλαίσια. (συγκριτικά: άνω των 100 δημοσιεύσεων στο www.madinamerica.com για την περίοδο 2022 – 2025)

Νίκος Ανδρεόπουλος

Mentalworld

Επικοινωνία:

Τηλ: + 6984200819 [email protected][email protected]